prof. hab. Stanisław Ignatowicz

ZWALCZANIE GRYZONI -  powrót

Zabicie kilku gryzoni jest sprawą prostą, natomiast zmniejszenie populacji o połowę wymaga już dobrze przeprowadzonej akcji, a likwidacja całkowita jest możliwa tylko po dokładnym zaplanowaniu i wykonaniu deratyzacji przez odpowiednio doświadczony i przeszkolony personel, znający dobrze życie i „zwyczaje” gryzoni.

Każde zwierzę, a więc i gryzoń, potrzebuje do życia pokarmu, wody i kryjówki. Stosując odpowiednie metody sanitarno-higieniczne możemy zmniejszyć dostęp gryzoni do tych źródeł, a tym samym znacznie ograniczyć liczbę szkodników na naszym terenie. Jednak nie wytępimy gryzoni za pomocą tylko metod sanitarnych. Mysz domowa może przeżyć w pomieszczeniach z małą ilością pokarmu i wody. Z drugiej strony, zabudowania o niskiej higienie są bardzo atrakcyjne dla gryzoni i do nich ściągają szczury i myszy z całej okolicy.

Produkty żywnościowe powinny być magazynowane i przechowywane w specjalnych budynkach. Budynek, w którym przechowywać będziemy produkty, musi być odpowiednio zaprojektowany tak, aby dostęp szkodników był ograniczony lub nawet niemożliwy. Ważny jest więc rodzaj materiału użytego do budowy magazynu i jego usytuowanie. Budynek powinien być wyposażony w urządzenia do wietrzenia lub suszenia produktów (np. zboża) oraz powinien mieć warunki do prawidłowej kontroli stanu przechowywanych produktów, a w razie potrzeby do przeprowadzenia zabiegów zwalczania szkodników.

Podłogi, ściany i przegrody powinny być szczelne i gładkie. W pomieszczeniach magazynowych nie powinny gromadzić się resztki produktu. W prymitywnych i prostych spichlerzach, w których drewniane ściany i podłogi mają dużo szczelin, trudniej jest uchronić przechowywane produkty przed gryzoniami niż tam, gdzie magazyn jest szczelny i łatwy do oczyszczenia. Okna powinny być oszklone, szczelnie zamykające się. Okna zabezpiecza się siatką o małych otworach, która wtedy, gdy okna są otwarte, nie pozwala na przenikanie do wnętrza szkodliwych owadów i gryzoni.

Wokół budynków magazynowych i produkcyjnych ziemia powinna być utwardzona i bez darni. Nie sadzić drzew i krzewów wokół magazynów, gdyż umożliwiają szczurom wspinanie się na budynki. W najbliższym sąsiedztwie budynków magazynowych i produkcyjnych nie powinno być słomy, śmieci czy resztek ziarna. W sąsiedztwie magazynów powinna być utrzymywana czystość. Czystość spichrzy i magazynów jest jednym z najważniejszych warunków właściwego przechowywania płodów rolnych i ich przetworów. Co najmniej dwa razy w roku w magazynach powinny być przeprowadzane gruntowne porządki. Odpadki produkcyjne i śmieci powinny być składowane w szczelnych pojemnikach i często usuwane z terenu zakładu. Usuwać z magazynów niepotrzebny sprzęt i stare urządzenia, puste worki po paszy, złom. Powierzchnia magazynu powinna być doskonale oświetlona w celu ułatwienia sprzątania i zwalczania szkodników.

Gryzonie potrzebują znacznej ilości wody do życia (mysz zadowala się wodą zawartą w zjadanych produktach), dlatego należy zreperować wszystkie uszkodzenia w urządzeniach wodociągowych, aby usunąć przecieki. Okolice zabudowań gospodarskich powinny być drenowane, aby ograniczyć miejsca z wodą stojącą (kałuże).

Najważniejsze zabiegi sanitarno-higieniczne obejmują więc (a) dokładne sprzątanie rozrzuconego ziarna zbóż i innych produktów wokół magazynów, (b) przechowywanie ziarna i innych produktów rolnych w szczelnych magazynach, pomieszczeniach i zbiornikach, (c) usuwanie miejsc, w których gryzonie mogą znaleźć kryjówki nie tylko do wypoczynku, ale także do zakładania gniazd.

Profilaktyczne zabezpieczenie budynków (szczuroszczelność) czyli działania mające na celu zabezpieczenie budynków mieszkalnych i gospodarskich przed gryzoniami (szczuroszczelność) dotyczą konstrukcyjnego i technicznego wykończenia budynków w taki sposób, aby udaremnić szczurom wtargnięcie do ich wnętrza, wędrówkę po pomieszczeniach, zdobywanie pokarmu i wody, a zwłaszcza wyszukiwanie bezpiecznych kryjówek i urządzanie gniazd.

Szczuroszczelne budynki posiadają m. in.: (a) silne i szczelne fundamenty z betonu klasy B10 i lepszej; (b) półkę betonową u podstawy fundamentu, która zniechęca szczury do robienia podkopów, (c) podłogi szczelnie przylegające do podłoża cementowego; największa odległość podłóg do podłoża nie powinna przekraczać 2,5 cm; (d) kanały ściekowe przykryte szczelnym rusztem tak, aby nie stanowiły siedliska gryzoni; (e) otwory na rury o średnicy rur lub od niej większe o najwyżej 0,5 cm; (f) zabezpieczenia okien z siatki drucianej o oczkach nie większych niż 2 cm x 2 cm; (g) zapory z blachy w narożnikach i na pionowych przewodach, uniemożliwiające szczurom wspinanie się po nich pod strop; (h) zamykane samoczynnie drzwi wejściowe; (i) progi drzwiowe z betonu klasy B15, okute kątownikiem stalowym.

Młoda mysz domowa przejdzie przez szparę większą niż 8 mm, a szczur - 1,25 cm. Jeżeli ołówek przejdzie przez otwór, to mysz również może się przecisnąć. Aby budynek charakteryzował się dobrą szczuroszczelnością należy w nim zlikwidować wszystkie szpary, nawet te najmniejsze.

Szczur kopie nory do głębokości 90 cm. W związku z tym fundamenty powinny być wykonane z betonu dobrej jakości i powinny być przedłużone na taką długość. Jeśli o to wcześniej nie zadbano, wówczas można wydłużyć fundament o dodatkową zaporę (ryc. 1).

Metody biologiczne. Koty i psy są wrogami naturalnymi gryzoni, jednak w większości pomieszczeń nie są w stanie ograniczyć liczebności szkodników. Kot jest skuteczny tylko w małych obiektach i to najczęściej dotyczy mysz. Najczęściej wyłapują szczury młode i niedoświadczone lub stare, głuche, niedołężne, chore i ślepe. Zdarza się też, że kot i pies przegrywają w walce ze sprytnymi, silnymi i odważnymi szczurami.

Z gryzoni przenoszą się na psa lub kota pasożyty owadzie i zarazki chorobotwórcze. Zwierzęta domowe wówczas chorują i mogą stanowić poważne zagrożenie dla zdrowia ludzi. Koty przebywające w magazynach produktów spożywczych zanieczyszczają je odchodami, moczem i sierścią. Przepłaszając myszy i szczury zwiększają ich migrację, co potęguje witalność tych gryzoni.

Dla myszowatych największym wrogiem jest ... szczur. Do rzadkości należy sytuacja, że w pomieszczeniu zasiedlonym przez szczury występują myszy. W budynku takim następuje podział na „strefy wpływów”: myszy opanowują strychy i poddasza, a szczury bytują na parterze, w ciągach kanalizacyjnych lub zakładają gniazda w ziemi.

Metody mechaniczne polegają na stosowaniu żywych łapek, potrzasków, gilotynek, które są zastawiane w celu schwytania lub uśmiercenia wędrujących gryzoni. Skuteczność tych metod jest bardzo zróżnicowana w zależności od obiektu, w którym prowadzone jest zwalczanie. Skuteczność 100%-tową w wyłapywaniu myszowatych można osiągnąć tylko w pomieszczeniach małych. Gorsze wyniki dają metody mechaniczne w zwalczaniu szczurów w dużych obiektach. Po pewnym czasie szczury poznają zagrożenie, jakie stwarzają pułapki i potrzaski, i unikają ich, mimo każdorazowego wyparzania urządzeń wrzątkiem i natłuszczania, aby nie zostawała na nich alarmowa informacja zapachowa.

Metody fizyczne. Do odstraszania gryzoni stosowane są generatory ultradźwięków (np. GU-03A i GU-03B), które umieszcza się w chłodniach, magazynach, piwnicach, strychach, również tam, gdzie gryzonie uszkadzają przewody i urządzenia elektryczne. Praktyczna skuteczność ultradźwięków jest jednak niewielka. Szczury szybko się przyzwyczajają do ultradźwięków i decydują się nawet na założenie gniazda niedaleko od generatora.

Dźwięk wykorzystywany jest także w innych urządzeniach do odstraszania gryzoni, takich jak brzęczki, dzwonki, gwizdki, czy odwarzacze nagranych pisków cierpiącego szczura i głosów ptaków drapieżnych. Dźwięki nadawane są przemiennie z błyskami jaskrawego światła, aby utrzymać szczury w ciągłym napięciu nerwowym. I w tym przypadku, szczury jako zwięrzęta od dawna związane z człowiekiem szybko przyzwyczajają się do emitowanych dźwięków, błysków światła i innych czynników fizycznych. 

 Metody chemiczne polegają na stosowaniu preparatów chemicznych niszczących gryzonie, zwanych rodentycydami. Preparaty te, często bardzo trujące dla ludzi, powinny być stosowane ostrożnie, zgodnie z zaleceniami podanymi w etykiecie. Podczas pracy z rodentycydami należy używać odzieży ochronnej, butów i rękawic gumowych; nie jeść, nie pić i nie palić. Po pracy należy umyć się wodą i mydłem, wypłukać usta, zmienić odzież. Opróżnione opakowania po preparatach należy składować w sposób uniemożliwiający skażenie otoczenia lub gromadzić w specjalnych miejscach wyznaczonych przez właściwe władze terenowe.

Od dawna stosowane są preparaty zawierające fosforek cynku, który jest nanoszony na ziarno pszenicy. Wykazuje on bardzo szybkie działanie toksyczne na gryzonie. preparaty zawierające fosforek cynku należy stosować wtedy, gdy populacja gryzoni w pomieszczeniu jest bardzo liczna. Zaleca je się do zwalczania mysz, które nigdy nie najadają się do syta w jednym miejscu i nie wracają do poprzedniego żerowiska. Myszy powinny pobrać pojedynczą, ale skuteczną dawkę trucizny. Przed zastosowaniem ziarna pszenicy zatrutego fosforkiem cynku należy wykładać ziarno niezatrute, aby szczury przyzwyczaić do miejsca wykładania trutki. Po 3-4 dniach należy wystawić zatrute ziarno.

Mniej dla nas niebezpieczne są rodentycydy zawierające antykoagulanty, jak np. warfarynę. Są stosowane w bardzo małych dawkach i wywołują śmierć gryzoni w wyniku krwawień wewnętrznych. Witamina K jest antidotum na tą truciznę. Ponieważ trutki zawierają bardzo mało trucizny, dlatego nie wywołują u gryzoni odruchu obawy przed trutką i nie ma potrzeby wykładania niezatrutych przynęt, zanim zastosowany zostanie rodentycyd. Zabijają gryzonie po kilku lub kilkunastu dniach. Świeże trutki z antykoagulantem powinny być wykładane tak długo, jak trwa żerowanie gryzoni, co najczęściej wynosi 2 tygodnie. Antykoagulanty stosuje się na początku programu zwalczania gryzoni, po zastosowaniu rodentycydów nie zawierających antykoagulantów i w zabiegach prewencyjnych.

Trutki powinny być rozmieszczane we właściwych miejscach, np. pomiędzy kryjówką szczurów, a ich miejscem żerowania.  Trutki umieszcza się przy norach, przy ścianach budynków i na ścieżkach, po których przemieszczają się gryzonie (ryc. 2). Stacje bajtowe (czyli trutki w osłonie, chroniącej przed deszczem i zwierzętami domowymi) na myszowate powinny być rozkładane w odległości 30-35 m od miejsc, w których te gryzonie są aktywne. Szczury odbywają dalekie wędrówki w poszukiwaniu pokarmu, więc stacje bajtowe na nie powinny być umieszczane w odległości 150 m od ich nor.

Mamy do wyboru dużo różnych rodentycydów, z których większość to bardzo skuteczne i nowoczesne środki do zwalczania gryzoni.

Przykłady rodentycydów:

ZIARNO TRUJĄCE zawiera 0,9% fosforku cynkowego. Preparat przeznaczony jest do zwalczania nornika polnego i myszy w uprawach rolniczych i ogrodniczych. Preparat należy stosować poza okresem wegetacyjnym (przedwiośnie, późna jesień, bezśnieżna zima). Zalecana dawka: 0,5-2  kg/ha, w zależności od  zagęszczenia zamieszkałych nor. Preparat wykładać do czynnych nor gryzoni za pomocą dozownika w ilości 10-20 ziaren do każdej zamieszkałej nory lub do odkrywek w ziemi. Po wsypaniu trutki, otworów nor nie należy zadeptywać, lecz przykryć je deszczółką, dachówką lub resztkami roślin. W sadach towarowych preparat stosować za pomocą dozownika ciągnikowego w dawce 4 kg/ha.

KLERAT B jest preparatem w formie granulatu, skutecznym do zwalczania myszy i szczurów wewnątrz różnego rodzaju budynków i zabudowań. Gryzonie giną po pobraniu jednorazowej dawki.

BARAKI jest również jednodawkowym preparatem zgrupy antykoagulantów. Przygotowywany jest w formie granulatu, zatrutego ziarna, bloczków woskowych. Jest bezpiecznym rodentycydem, gdyż charakteryzuję się niską zawartością składnika aktywnego.

TOXANOX. Jest to płynny preparat do zwalczania szczurów i myszy, zawierający sól sodową warfaryny oraz Gormax - środek wstrętnie gorzki dla ludzi, a niewyczuwalny dla gryzoni, który stosuje się w celu wyeliminowania niebezpieczeństwa przypadkowego spożycia przez człowieka. Jedną część preparatu rozpuszcza się w jednej części wody i otrzymanym roztworem należy zwilżyć podkład żywnościowy, np. 1 łyżeczką roztworu (3 g) zwilżyć 30 g świeżego chleba. Trutkę należy wykładać w płaskich naczyniach do całkowitego wytępienia szkodników (7-14 dni).

KITTOX jest dla nas najmniej toksycznym rodentycydem; zawiera witaminę D₃. Nie jest antykoagulantem, więc służy do tępienia gryzoni odpornych na antykoagulanty. Powoduje wypłukiwanie wapnia z kości, wzrost jego zawartości we krwi, brak łaknienia, co kończy się śmiercią gryzoni po 5-ciu dniach. Granulat należy umieszczać w miejscach przebiegu szczurów w porcjach po 25-100 g w pudełkach lub na kartonikach w odległości 5-10 m od siebie. W celu zwalczania tylko myszy domowej wystarczy wyłożyć po 3-6 g granulatu co 3-4 m.

KITTOX, POIDEŁKO-KARMNIK zawiera kombinację chlorofacinonu i witaminy D3. Zabija gryzonie w ciągu 3-6 dni od spożycia. Po oderwaniu etykiety z karmnika należy wlać wodę do poidełka i wyłożyć w miejscach żerowania gryzoni (domy, piwnice, sklepy, piekarnie).

RAT KILLER SUPER jest granulatem do bezpośredniego wykładania, który zawiera bromadiol jako substancję czynną. Trutka jest skuteczna po jednorazowym spożyciu. Ma odpowiednią kompozycję smakową, wzmocnioną dodatkiem hormonalnych substancji wabiących, dlatego jest chętnie i całkowicie zjadany przez gryzonie. Nie wywołuje odruchu nieufności u gryzoni z powodu opóźnionego działania. Zawiera też substancje mumifikujące, które hamują rozkład gnilny martwych gryzoni.